Znaczenie teorii rozwoju społecznego

Podane wyżej definicje i omówione pojęcia ekonomii politycznej stanowią elementarne narzędzia, które ułatwiają nam zrozumie¬nie podstawowych kategorii ekonomicznych. Pozwalają one również prześledzić ogólny proces rozwoju społeczno-gospodarczego, co dla ekonomii politycznej i innych nauk społecznych ma szczególnie ważne znaczenie.

Prawidłowości rządzące funkcjonowaniem poszczególnych systemów społeczno-gospodarczych, jak np. kapitalizmu czy socjalizmu, mogą bowiem być lepiej zrozumiane, gdy znany jest mechanizm przekształceń społeczno-gospodarczych, prawidłowości rządzące upadkiem starego systemu i powstawaniem nowego. Słowem, potrzebna jest wiedza o rozwoju społeczno-gospodarczym. Najpierw zapoznamy się ze strukturą społeczeństwa, a następnie prześledzimy mechanizm jej zmiany. Autorem teorii rozwoju społecznego, którą tutaj przedstawimy, jest Karol Marks.

Sposób produkcji

Znamy już dwa podstawowe elementy struktury społeczeństwa. Są to siły wytwórcze i stosunki produkcji. Siły wytwórcze danego społeczeństwa są zawsze uruchamiane w ramach określonych stosunków produkcji, a zwłaszcza stosunków własności. Siły wytwórcze i związane z nimi stosunki produkcji tworzą łącznie sposób produkcji danego społeczeństwa. Przypatrzmy się bliżej zależnościom między siłami wytwórczymi a stosunkami produkcji.

Siły wytwórcze społeczeństwa określają specjalizację, podział pracy i zależności kooperacyjne w procesie produkcji. Czynniki te mogą się mieścić tylko w odpowiadających im formach własności. Nie sposób np. wyobrazić sobie nowoczesnego kombinatu przemysłowego funkcjonującego sprawnie w ramach rozdrobnionej własności drobnotowarowej, dla której typowym reprezentantem jest rzemieślnik czy chłop, tak zresztą jak nie można z sensem umiejscowić przedsiębiorstwa kapitalistycznego w ramach niewolniczych stosunków produkcji. Skomplikowana aparatura współczesnego przedsiębiorstwa kapitalistycznego wymaga zupełnie innych kwalifikacji i motywów działalności gospodarczej pracownika aniżeli te, które reprezentuje sobą niewolnik w systemie bata i degradacji socjalnej. Kapitalistyczne przedsiębiorstwo wymaga dopływu wolnej wysoko kwalifikowanej siły roboczej, czego zaprzeczeniem są niewolnicze stosunki produkcji. Widoczna zatem jest zależność między poziomem sił wytwórczych a stosunkami produkcji, w szczególności stosunkami własności.

Siły wytwórcze określają odpowiadające im stosunki produkcji. Siły wytwórcze i stosunki produkcji stanowią wewnętrznie zgodną całość, czyli sposób produkcji. Zależność między siłami wytwórczymi i stosunkami produkcji nazywa się prawem koniecznej zgodności stosunków produkcji z charakterem sił wytwórczych. Nie oznacza to, że sposób produkcji jest zawsze wewnętrznie zgodny, że stosunki produkcji zawsze odpowiadają panującym siłom wytwórczym. Istniejące stosunki produkcji mogą w pewnych okresach sprzyjać, a w innych hamować rozwój sił wytwórczych, ale wtedy, gdy omawiamy sposób produkcji i staramy się uchwycić związek między jego częściami składowymi, na pierwszy plan wybija się wewnętrzna zgodność systemu.

Dotychczasowy rozwój społeczeństwa pozwala rozróżniać pięć odmiennych sposobów produkcji. Są to wspólnota pierwotna, niewolnictwo, feudalizm, produkcja kapitalistyczna i produkcja socjalistyczna. Wymienione sposoby produkcji omówimy później. Teraz natomiast zwróćmy uwagę na fakt, że niewolnictwo, feudalizm i produkcję kapitalistyczną zalicza się do antagonistycznych sposobów produkcji, gdyż wspólną cechą charakterystyczną dla nich jest występowanie dwóch przeciwstawnych klas, z których jedna — właściciele środków produkcji — organizuje i kieruje procesem produkcyjnym w taki sposób, aby możliwie najlepiej zaspokajać własne potrzeby i dążenia, co z konieczności narusza interesy drugiej klasy — ludzi pozbawionych środków produkcji. Ta przeciwstawność interesów decyduje o antagonistycznym charakterze trzech wymienionych sposobów produkcji. Natomiast przeciwstawność interesów nie występuje we wspólnocie pierwotnej i w produkcji socjalistycznej. Materialną podstawą nieantagonistycznego charakteru tych sposobów produkcji jest społeczna własność środków produkcji.

Powiązane artykuły