Wspólnota pierwotna

Społeczeństwa pierwotne, żyjące zarówno na półkuli wschodniej, jak i zachodniej, wykazują pewne wspólne cechy. Cechy te odnoszą się do potencjału» produkcyjnego, którym dysponowały, i do stosunków produkcji, jakie się wykształciły między ludźmi. Pozwala to wyodrębnić pierwszą formację społeczno-ekonomiczną, którą nazywamy wspólnotą pierwotną. Jak moglibyśmy scharakteryzować siły wytwórcze tej formacji?

Otóż potencjał produkcyjny w tej formacji w porównaniu z epokami późniejszymi jest bardzo słabo rozwinięty. Jest to potencjał, który zaledwie wystarcza na zapewnienie elementarnych warunków egzystencji. Człowiek nie potrafi się jeszcze oprzeć klęskom żywiołowym i nie zawsze jest w stanie przystosować się do istniejących warunków naturalnych, jakie napotyka na swej drodze w czasie wędrówek. Ten niski stan sił wytwórczych wyznacza stosunki produkcji oparte na wspólnym władaniu środkami wytwarzania. Stada bydła, ziemia są wspólną własnością organizacji rodowo-plemiennej. Jest to społeczna własność środków produkcji z konieczności. Indywidualne władanie środkami produkcji nie mogłoby zapewnić ludziom wystarczających środków niezbędnych do przetrwania. Prymitywne narzędzia kamienne czy z brązu stają się skuteczne wówczas, jeśli ludzie podejmują proces wytwarzania zbiorowo, wspólnie. Pomyślnych efektów można było oczekiwać tylko wtedy, gdy członkowie plemienia zbiorowo polowali czy zbiorowo uprawiali skrawki, ziemi. Tak więc prymitywne narzędzia zmuszają do wspólnej pracy, a wspólna praca, polegająca na najprostszej kooperacji, rodzi wspólną własność ziemi i stad bydła. Wspólna własność staje się w sposób naturalny podstawą równego podziału wytwarzanych produktów między wszystkich członków plemienia.

Wtedy gdy wytwarzana przez społeczeństwa wspólnoty pierwotnej ilość produktów pokrywa zaledwie minimum biologiczne członków społeczeństwa, nierówny podział byłby równoznaczny ze śmiercią głodową części plemienia i osłabieniem jego siły w licznych walkach prowadzonych z sąsiadami.

W okresie gdy formacja wspólnoty pierwotnej wykazuje wewnętrzną zgodność między siłami wytwórczymi a stosunkami produkcji, charakteryzuje się ona:

  1. Niskim potencjałem produkcyjnym, zaspokajającym zaledwie minimum potrzeb biologicznych,
  2. Wspólną pracą w podstawowych dziedzinach działalności gospodarczej, jak np. myślistwo, rybołówstwo, pasterstwo, rolnictwo,
  3. Wspólną własnością ziemi, bydła,
  4. Równym podziałem dóbr.

Przyczyny upadku wspólnoty pierwotnej

Doskonalenie narzędzi pracy, zwłaszcza wytwarzanie narzędzi z brązu i żelaza, zwiększa produkcji pracy. Zapoczątkowuje to rozkład organizacji rodowej społeczeństwa pierwotnego. Udoskonalone narzędzia i zwiększone doświadczenia wytwórców umożliwiają prowadzenie działalności produkcyjnej, jak hodowla czy rolnictwo, w znacznie mniejszych kolektywach. Rozpada się organizacja plemienna. Podstawową jednostką produkcyjną staje się rodzina. W ten sposób odpada podstawowa przesłanka wspólnego władania ziemią czy stadami bydła. Równocześnie zwiększona produkcyjność pracy pozwala na wytwarzanie dóbr w większej ilości aniżeli potrzeba do zaspokojenia minimum biologicznego. Tworzy się nadwyżka, a wraz z nią nierówny podział w ramach plemienia/rodu. Środki produkcji stopniowo stają się własnością prywatną poszczególnych rodzin, a nierówny podział powoduje zróżnicowanie majątkowe i społeczne. Pojawia się zatem własność prywatna, podstawowy objaw rozbicia wspólnoty pierwotnej.

Innym czynnikiem, który przyspieszył przeobrażenia formacji pierwotnej, była wymiana towarów. Początkowo jest ona sporadyczna, przypadkowe zetknięcie się dwóch plemion, pasterskiego i rolniczego zapoczątkowało wymianę bydła i płodów rolnych. Następnie wymiana towarów przybiera bardziej regularny charakter, zwłaszcza wraz z rozwojem rzemiosła. Wyroby przedmiotów zbytku z bursztynu czy złota stają się obiektem pożądania ze strony naczelników rodowych i plemiennych. Ponadto handel pierwotny, niekiedy między odległymi obszarami geograficznymi, upowszechnia sprawniejsze narzędzia pracy z brązu i żelaza oraz staje się naturalnym nośnikiem nowych metod wytwarzania.

Nadwyżka produktów, własność prywatna, nierówny podział i wymiana towarów stanowią podstawowe objawy rozpadu wspólnot pierwotnych, a równocześnie są one oznakami przechodzenia do wyższej formacji społeczno-gospodarczej.

Powiązane artykuły