Stosunki społeczne, ekonomiczne i produkcyjne

Społeczna strona procesów produkcji i podziału, o której wspomnieliśmy poprzednio, jest odzwierciedleniem zależności, jakie zawiązują się między ludźmi podejmującymi proces wytwarzania dóbr materialnych. Powiadamy, że ludzie — producenci, konsumenci, sprzedawcy, nabywcy — wchodzą ze sobą w stosunki ekonomiczne. Stosunki ekonomiczne są stosunkami społecznymi, międzyludzkimi, wykazującymi pewne prawidłowości. Stosunki te nie są jednak jedynymi stosunkami zawiązującymi się w społeczeństwie.

Obserwujemy prawie codziennie wiele innych zależności międzyludzkich, jak stosunki religijne, rodzinne, prawne itp. Wobec tego zobowiązani jesteśmy ustalić kryterium, według którego wyodrębniamy stosunki ekonomiczne z całej przebogatej grupy stosunków zachodzących w społeczeństwie. Takim kryterium jest fakt, że stosunki ekonomiczne jako jedyne powstają za pośrednictwem produktów, przedmiotów materialnych, dóbr. Dobra materialne stanowią coś w rodzaju pośrednika w zawiązywaniu się stosunków międzyludzkich. Schematycznie można stosunki ekonomiczne wyrazić za pośrednictwem trójczłonowej formuły człowiek—rzecz—człowiek. Najprostszym przykładem zależności międzyludzkich, powstających za pośrednictwem rzeczy, jest wymiana towarów, w której dobra materialne stanowiące przedmiot wymiany są odzwierciedleniem stosunków zachodzących między sprzedawcami i nabywcami. Ale również sam proces produkcji opiera się na tej zależności. Stosunki między pracodawcami i zatrudnionymi opierają się m.in. na realizowaniu przez tych ostatnich wyznaczonych zadań produkcyjnych, wykonaniu określonych półfabrykatów czy gotowych produktów.

Stosunki ekonomiczne możemy podzielić na dwie grupy. Są to stosunki produkcji, które zawiązują się między ludźmi w procesie wytwarzania, oraz stosunki dystrybucji, które powstają w procesie podziału wytworzonych dóbr. Rola, jaką odgrywają w rozwoju społecznym stosunki ekonomiczne, nie jest jednakowa. Stosunki produkcji mają tu znaczenie decydujące. One tworzą odpowiadający im mechanizm dystrybucji. W gospodarce kapitalistycznej bezpośredni producenci pozbawieni środków produkcji występują w procesie wytwarzania jako pracownicy najemni, co z kolei pociąga za sobą określoną formę podziału. Pracownicy najemni uczestniczą w podziale wytworzonych produktów, otrzymując pła¬cę roboczą. Natomiast właściciele środków produkcji czerpią dochody z własności. Dochody te zapewniają im uprzywilejowaną pozycję w społeczeństwie. Zobaczymy później, że odmienne od kapitalistycznych stosunki produkcji powołują do życia odmienne i specyficzne dla siebie stosunki podziału. Stosunki produkcji określają zatem istotę stosunków ekonomicznych.

Ze względu na wyjątkowe znaczenie stosunków produkcji w analizie rozwoju społeczno-gospodarczego powinniśmy bliżej zapoznać się z tym zagadnieniem. Stwierdziliśmy ogólnie, że stosunki produkcji są to stosunki międzyludzkie, społeczne, które powstają w sferze produkcji materialnej. Ale w procesie produkcji powstaje szereg zależności międzyludzkich, jak np. zależności między organizatora¬mi produkcji decydującymi o programie wytwarzania i sposobach jego realizacji a wykonawcami tego programu, zależności kooperacyjne, np. między dostawcami półfabrykatów i podzespołów a wykonawcą gotowego produktu, zależności konkurencyjne między przedsiębiorstwami wytwarzającymi te same lub podobne dobra materialne itp. Słowem, w rozwiniętych społeczeństwach stosunki produkcji są bardzo skomplikowane. Zachodzi zatem po¬trzeba wyodrębnienia takiej ich części, która przesądza o ich cało¬kształcie. Należy więc wyłonić taką cechę stosunków produkcji, która określa ich typ, pozwala powiedzieć, czy dane stosunki produkcji są np. kapitalistyczne, feudalne czy socjalistyczne.
Najistotniejszą częścią stosunków produkcji są stosunki własności. Podstawą zawiązania się stosunków własności jest własność środków produkcji. Decyduje ona o charakterze stosunków produkcji, wyznacza zakres i metody kooperacji, określa warstwy i klasy społeczne zarówno te, które w procesie wytwarzania od¬grywają nadrzędną rolę, jak i te, które zmuszone są pełnić rolę wykonawców. Własność środków produkcji określa wreszcie osobę właściciela wytworzonych produktów.

Przez klasy społeczne rozumiemy wielkie grupy ludzi różniące się stosunkiem do środków produkcji, miejscem w społecznej organizacji procesu wytwarzania, rozmiarami i formą uczestnictwa w podziale wytworzonej produkcji. Własność środków produkcji, narzędzi i przedmiotów pracy jest więc podstawowym stosunkiem społecznym decydującym o charakterze stosunków produkcji danego społeczeństwa, stanowi podstawę klasyfikacji stosunków produkcji. Zagadnieniem tym zajmiemy się później. Teraz natomiast wymienimy podstawowe typy własności środków produkcji.

Mówimy o własności społecznej i prywatnej środków produkcji. W pierwszym wypadku środki produkcji są wspólną własnością całego społeczeństwa, w drugim zaś skupiają się w rękach jedno¬stek, rodzin, członków spółek akcyjnych. Często spotykamy się z własnością spółdzielczą. Środki produkcji są tu własnością nie całego społeczeństwa, lecz tylko poszczególnych wyodrębnionych grup społecznych. Własność spółdzielcza jednak nie określa typu stosunków produkcji. O charakterze działalności gospodarczej w ramach własności spółdzielczej decyduje istniejący typ własności prywatnej albo społecznej danego społeczeństwa.

Powiązane artykuły