Racjonalność prywatno-gospodarcza

Powiedzieliśmy, że zasada racjonalnego gospodarowania jest produktem rozwoju przedsiębiorstw kapitalistycznych. Ale w kapitalistycznej formacji społeczno-gospodarczej zasada ta ma charakter prywatno-gospodarczy. Inaczej mówiąc, postępowanie zgodnie z tą zasadą przynosi ograniczone efekty. Zasięg stosowania zasady racjonalnego gospodarowania nie wykracza poza granice pojedynczego przedsiębiorstwa.

Pociąga to za sobą szereg ujemnych konsekwencji. Racjonalne gospodarowanie w ramach pojedynczego przedsiębiorstwa może, a nawet musi, kłócić się z racjonalnym wykorzystaniem środków w ramach całego społeczeństwa. To, co jest racjonalne z punktu widzenia jednego kapitalisty, może być nieracjonalne z punktu widzenia całego społeczeństwa. Maksymalna eksploatacja zasobów naturalnych czy siły roboczej maksymalizuje zysk pojedynczego kapitalisty, powo-dując jednocześnie straty ogólnospołeczne. Ponadto maksymalizacja zysku, jako przejaw prywatno-gospodarczej racjonalności działania, prowadzi do okresowych załamań produkcji i niepełnego wykorzystania istniejącego potencjału produkcyjnego społeczeństwa. Dlatego mówimy, że w warunkach kapitalizmu zasada racjonalnego gospodarowania jest stosowana w sposób ograniczony, prywatno-gospodarczy.

Socjalizm likwiduje ograniczony prywatno-gospodarczy charakter racjonalności gospodarczej. Społeczna własność środków produkcji umożliwia rozszerzenie stosowania zasady racjonalnego gospodarowania na całą gospodarkę. Mówimy, że zasada racjonalnego gospodarowania nabiera charakteru społeczno-gospodarczego. Oznacza to, że cele działalności gospodarczej przedsiębiorstw podporządkowane są celowi ogólnospołecznemu, że istnieją środki pozwalające na koordynację celów działalności przedsiębiorstw w ten sposób, aby były zgodne z celami całego społeczeństwa socjalistycznego. Szczególną rolę spełnia tu planowanie gospodarcze, które ustala hierarchię celów jednostek gospodarczych, tak aby cała działalność gospodarcza społeczeństwa była działalnością najbardziej racjonalną.

Zasada największej wydajności i zasada oszczędności środków

Dochód pieniężny rzemieślnika, chłopa, a następnie zysk w przedsiębiorstwie kapitalistycznym jako podstawowy cel działalności gospodarczej niweczą działalność tradycyjno-zwyczajową. Działania gospodarcze opierają się teraz na racjonalnym doborze środków, a dobór ten podporządkowany jest w zasadzie maksymalizacji zysku, czyli możliwie najpełniejszej realizacji celu działalności. Jeśli tradycyjne metody wytwarzania, transportu i magazynowania dóbr nie gwarantują maksymalizacji zysku, są one odrzucane na rzecz nowych metod, które gwarantują wyższy dochód pieniężny, wyższy zysk. Wszystkie środki realizacji celu gospodarowania podlegają racjonalnej kalkulacji, a więc działalności opartej na rozumowaniu, a nie na tradycji i zwyczaju.

Racjonalizacja działalności gospodarczej w przedsiębiorstwie kapitalistycznym zrodziła pewien sposób postępowania, który nazywamy zasadą racjonalnego gospodarowania. Zasada ta ma zastosowanie we wszystkich tych dziedzinach działalności ludzkiej, gdzie cel i środki jego realizacji są wymierne, tzn. dadzą się ująć ilościowo. Podejmując produkcję jakiegoś wyrobu, realizując program przewozów kolejowych czy drogowych, możemy postępować w dwojaki sposób. Mając daną ilość środków maksymalizujemy cel, jaki zamierzamy -osiągnąć. W naszym przykładzie będzie to możliwie największa ilość wyrobów czy przewozów drogowych i kolejowych. Postępujemy wtedy zgodnie z zasadą największej wydajności.

Możemy mieć jednak do czynienia z inną sytuacją. Cel naszej działalności gospodarczej wyznaczamy z góry. Dana jest ilość produktów, jakie mamy wytworzyć, czy też wielkość przewozów, jaką mamy wykonać. Wtedy przy danym zadaniu do realizacji minimalizujemy środki niezbędne do jego wykonania. A więc postępujemy tak, aby zużyć możliwie najmniejszą ilość materiałów, surowca, maszyn, siły roboczej na wykonanie założonego programu produkcyjnego czy transportowego. W tym drugim wypadku działamy w myśl zasady oszczędności środków.

Obie zasady, a więc zasada największej wydajności i zasada oszczędności środków, prowadzą do najpełniejszej realizacji celu i pod tym względem są równoważne. Są to po prostu dwa warianty zasady racjonalnego gospodarowania.

Powiązane artykuły