Produkcja towarowa w gospodarce kapitalistycznej

Charakteryzując proces upadku feudalizmu w gospodarce i powstawania gospodarki kapitalistycznej wielokrotnie zwracaliśmy uwagę na rozwój produkcji towarowej. Produkcja towarowa jest przeciwieństwem gospodarki naturalnej, zamkniętej, nastawionej na bezpośrednie zaspokajanie potrzeb. Istotną produkcji towarowej jest wytwarzanie dóbr, które przeznaczane są na sprzedaż, trafiają na rynek. Dobra te podlegają aktom kupna i sprzedaży.

Różnicę między gospodarką naturalną a produkcją towarową można przedstawić w niżej podanej postaci schematycznej:

Gospodarka naturalna: produkcja dóbr — zaspokajanie potrzeb.

Produkcja towarowa: produkcja dóbr—rynek—zaspokajanie potrzeb.

Produkcja towarową przybiera różne formy. Na przykład schyłkowy okres feudalizmu charakteryzuje się rozwojem prostej produkcji towarowej albo inaczej produkcji drobnotowarowej. Jest to produkcja rzemieślnika i chłopa w różnym stopniu powiązanego z rynkiem. Cechą charakterystyczną prostej produkcji towarowej jest to, że:

1) bezpośredni wytwórca (rzemieślnik, chłop) angażuje do produkcji dóbr pracę własną i członków swojej rodziny,

2) staje się właścicielem wytworzonego i przeznaczonego na sprzedaż produktu.

Prosta produkcja towarowa, jak to staraliśmy się wykazać, odegrała istotną rolę w rozwoju kapitalistycznych stosunków produkcji. Stanowiła podstawę rozwoju handlu, burzyła ograniczenia cechowe, prowadziła do rozwarstwienia producentów. Dodajmy, że prosta produkcja towarowa jest niezmiernie trwałą formą gospodarowania. Postać rzemieślnika i chłopa dostarczającego na rynek produkty własnej pracy spotykamy nie tylko w formacjach przedkapitalistycznych. Działa ona także na marginesie społeczeństwa kapitalistycznego, jak również w początkowej fazie socjali-stycznej formacji społeczno-ekonomicznej.

Rozwój gospodarki kapitalistycznej powołuje do życia inną formę produkcji towarowej. Jest to kapitalistyczna albo powszechna produkcja towarowa. Jej powszechność wynika z dwóch powodów. Po pierwsze, kapitalizm uruchamia system pracy najemnej, a to oznacza, że przedmiotem aktu kupna-sprzedaży staje się obok środków produkcji i środków konsumpcji również siła robocza — armia ludzi stale poszukujących zatrudnienia jako jedynego sposobu zapewnienia sobie warunków egzystencji. Po drugie, kapitalizm burząc ograniczenia feudalne, jak organizacje cechowe, poddaństwo, rozszerza rynek. Sięgając natomiast po nowoczesne techniki przemysłowe niedostępne dla rękodzielnictwa, kapitalizm stwarza bazę techniczno-organizacyjną dla masowej produkcji dóbr przeznaczonych na sprzedaż. Produkcja towarowa osiąga w gospodarce kapitalistycznej szczyty swojego rozwoju, staje się organiczną częścią całego systemu gospodarczego.

Definicja towaru

Produkcją towarową, w tym również kapitalistyczną produkcją towarową, rządzi wiele praw.

Wyjaśnieniem tych praw zajmiemy się obecnie rozpoczynając od charakterystyki podstawowej kategorii produkcji towarowej, tzn. towaru. Towar jest to produkt pracy ludzkiej przeznaczony na sprzedaż. Wyjaśnijmy tę definicję nieco bliżej. Rozwój gospodarczy pociąga za sobą podział pracy, pojawiają się różne specjalności, zawody. W ramach każdej takiej specjalności czy zawodu wytwarza się tylko jeden produkt bądź grupę pokrewnych produktów. Jeśli grupa producentów czy też przedsiębiorstwo specjalizuje się w jednej dziedzinie wytwórczości, staje się zależne od innych grup producentów czy przedsiębiorstw wytwarzających inne dobra. Wobec tego rozwinięty podział pracy zmusza do kooperacji, do współpracy wytwórców.

Społeczeństwo kapitalistyczne oparte jest na prywatnej własności. Każdy indywidualny przedsiębiorca kapitalistyczny jest właścicielem pewnej ilości środków produkcji i wytworzonego w jego fabryce produktu. Proces produkcji kapitalistycznej podzielony jest między dużą liczbę prywatnych przedsiębiorstw. Zatem prywatna własność środków produkcji jest czynnikiem izolującym producenta kapitalistycznego od wszystkich innych. Napotykamy tu właściwą dla produkcji towarowej sprzeczność. Polega ona na tym, że podział pracy zmusza wytwórców do kooperacji, do współdziałania, natomiast prywatna własność ogranicza proces produkcji do ram prywatnych przedsiębiorstw.

Proces produkcji w kapitalizmie stanowi pewną całość, jest społecznym procesem produkcji. Wytwarzanie zatem dóbr niezbędnych do utrzymania i rozwoju społeczeństwa zmusza do wykształcenia form produkcyjnego współdziałania w ramach powszechnie obowiązującego systemu prywatnej własności środków produkcji. Taką formą produkcyjnego współdziałania w ramach prywatnej własności jest wymiana produktów za pośrednictwem aktu kupna-sprzedaży. W wyniku wymiany produkt zmienia właściciela. Zatem produkt pracy ludzkiej staje się towarem w pewnych określonych warunkach. Następuje to wówczas, gdy:

1) rozwinięty jest społeczny podział pracy,

2) produkcja społeczna przebiega w ramach prywatnej własności środków produkcji.

Powiązane artykuły