Proces tworzenia wartości dodatkowej

Przedsiębiorca kapitalistyczny, który zamierza podjąć produkcję danego towaru, musi doprowadzać do połączenia w procesie wytwarzania dwóch jego podstawowych czynników: środków produkcji i siły roboczej. Stosunek, w jakim nastąpi połączenie tych dwóch czynników produkcji ze sobą, zależeć będzie od poziomu technicznego i organizacyjnego właściwego dla danej dziedziny wytwórczości w danym czasie.

Przyjmijmy, że jednodniowy proces produkcji określonej ilości danego towaru wymaga zużycia środków produkcji, a więc maszyn i urządzeń, paliwa, surowców i materiałów pomocniczych, na sumę 40 000 dolarów i że płace robotników zatrudnionych w tym przedsiębiorstwie pochłaniają dziennie również 40 000 dolarów. Istnieje jednak podstawowa różnica między kapitałem wydatkowanym na środki produkcji a kapitałem zużytym na zakup siły roboczej. Pierwszy, w wyniku produkcyjnego zastosowania, ulega zużyciu. Zużywają się maszyny, paliwo, surowiec, materiały pomocnicze, a na ich miejsce pojawia się nowy produkt. Mówimy, że środki produkcji przenoszą swoją wartość na nowy produkt.

Kapitał przeznaczony na zakup siły roboczej przebywa inną drogę. Nie przenosi bezpośrednio swojej wartości na produkt, służąc wyłącznie do uruchamiania siły roboczej. Dopiero od nakładu pracy zatrudnionych robotników zależy, w jakim stopniu powiększy się wartość nowego produktu ponad wartość zużytych na jego wytworzenie środków produkcji. Robotnicy, na których zatrudnienie wydatkowano 40 000 dolarów, podejmują czynności produkcyjne polegające na przekształcaniu dostarczonych im środków produkcji na nowy produkt. Dzięki temu wartość kapitału wydatkowanego na środki produkcji przenosi się na nowy produkt. Równocześnie jednak wydatkują własną pracę tworząc nową wartość. W pierwszej połowie dnia roboczego, powiedzmy w ciągu 4 godzin pracy, odtwarzają równowartość swojej siły roboczej. W naszym przykładzie wynosi ona 40 000 dolarów wydatkowanych na płace robocze. Natomiast w drugiej części tego dnia wytwarzają wartość dodatkową 40 000 dolarów:

W pierwszej części dnia roboczego wydatkują pracę niezbędną, w wyniku czego powstaje wartość niezbędna. Natomiast w drugiej części tego dnia wydatkują pracę dodatkową, tworząc wartość dodatkową. Wartość dodatkowa jest więc wynikiem wspomnianej już właściwości siły roboczej jako towaru. Siła robocza jest w stanie nie tylko odtworzyć swoją własną wartość, lecz również wytworzyć wartość dodatkową, nie opłacaną przez kapitalistę.

Przedsiębiorca kapitalistyczny dysponuje najpierw określonym kapitałem pieniężnym P. Kapitał ten wydatkuje na rynku na kupno towarów T: zakupuje mianowicie środki produkcji i siłę roboczą. Dysponując odpowiednią ilością środków produkcji i siły roboczej kapitalista doprowadza do ich połączenia w procesie produkcji … Pr… (kropki oznaczają przerwanie wymiany towarów przez proces produkcji). W wyniku produkcji pojawia się nowy towar T’, który reprezentuje już większą wartość aniżeli wynosiła wartość zakupionych czynników produkcji. Kapitalista z towarem tym pojawia się znowu na rynku i po jego sprzedaniu otrzymuje kapitał P’, a więc kapitał powiększony o wartość dodatkową. W powyższej formule mamy więc do czynienia z dwiema fazami wymiany, a więc z P—T, czyli kupnem czynników produkcji, i T’—P’, czyli sprzedażą gotowych wyrobów, oraz z jedną fazą pro-

Przedsiębiorcy kapitalistyczni dążąc do zwiększenia wartości dodatkowej posługują się dwiema metodami. Pierwsza polega na przedłużeniu dnia roboczego ponad niezbędny czas pracy. W poprzednim przykładzie przyjęliśmy, że dzień roboczy trwa 8 godzin i składa się z 4 godzin niezbędnego czasu pracy oraz 4 godzin dodatkowego czasu pracy.

Jeżeli kapitalista przedłuży dzień roboczy do 9 godzin, to nastąpi przedłużenie dodatkowego czasu pracy do 5 godzin.

Jeśli przy 8-godzinnym dniu roboczym wartość niezbędna wynosiła 40 000 dolarów, a wartość dodatkowa również 40 000 dolarów, to w wyniku przedłużenia dnia roboczego do 9 godzin wartość niezbędna wyniesie nadal 40 000 dolarów, ale wartość dodatkowa wzrośnie do 50 000 dolarów.

Metody powiększania wartości dodatkowej

Podobne skutki co przedłużenie dnia roboczego wywołuje wzrost intensywności pracy. W 8-godzinnym dniu roboczym robotnicy zmuszeni są do większego wysiłku, np. przez przyspieszenie biegu taśmy montażowej. Wtedy następuje „zagęszczenie” pracy w tym samym czasie. Wartość dodatkową wytworzoną w wyniku przedłużenia dnia roboczego lub przez wzrost intensywności pracy nazywamy wartością dodatkową bezwzględną.

Kapitaliści zwiększają wartość dodatkową również w inny sposób. Wiemy, że w niezbędnym czasie pracy robotnicy odtwarzają wartość swojej siły roboczej. Ta z kolei zależy od nakładów pracy niezbędnych do wytworzenia środków konsumpcji stanowiących podstawę utrzymania robotnika. Rozwój kapitalizmu prowadzi do wzrostu wydajności pracy przy produkcji artykułów konsumpcyjnych. Ponieważ na skutek wzrostu wydajności pracy zmniejszają się nakłady pracy na produkcję dóbr konsumpcyjnych, maleje również wartość siły roboczej i w ten sposób skróceniu ulega niezbędny czas pracy.

Jeśli w ciągu 8-godzinnego dnia roboczego niezbędny czas pracy zmniejszy się z 4 do 3 godzin, to tym samym przedłuży się dodatkowy czas pracy z 4 do 5 godzin. Wartość dodatkowa wzrośnie z 40 000 do 50 000 dolarów.

Wartość dodatkowa wzrosła tutaj na skutek skrócenia niezbędnego czasu pracy. Wartość dodatkową, która jest wynikiem skrócenia niezbędnego czasu pracy, nazywamy wartością dodatkową względną.

Składniki wartości towaru

Wartość wytworzonych towarów obejmuje trzy elementy. Pierwszy element stanowi wartość środków produkcji zużytych w wyniku tworzenia nowych dóbr. W naszym przykładzie jest to suma 40 000 do-larów. Wartość ta nie ulega zmianie — zostaje przeniesiona na nowy produkt. Stąd nazywamy ją kapitałem stałym i oznaczamy symbolem c. Drugim elementem jest kapitał zmienny — v, czyli kapitał wydatkowany na zakup siły roboczej. Widzieliśmy, że służy on do uruchamiania pewnej sumy pracy zatrudnionych robotników. Że względu na to, że kapitał ten w wyniku zatrudnienia robotników przyczynia się do powiększania wartości, nazywamy go kapitałem zmiennym. W naszym przykładzie wynosi on również 40 000 dolarów. Wreszcie w dodatkowym czasie pracy robotników powstaje wartość m, która także wynosi 40 000 dolarów. Skoro w pierwszych czterech godzinach dnia roboczego pracownicy odtwarzają wartość swojej siły roboczej w wysokości 40 000 dolarów równej kapitałowi zmiennemu, to w dodatkowym czasie 4 godzin pracy wytwarzają wartość dodatkową również wynoszącą 40 000 dolarów.

Przedsiębiorca kapitalistyczny wydatkuje kapitał stały i zmienny 40 000 c+40 000 v, wynoszący łącznie 80 000 dolarów. W wyniku zrealizowania procesu produkcji i sprzedaży nowych towarów na rynku osiąga wartość 120 000 dolarów.
Wiemy, że dodatkowe 40 000 dolarów pochodzi z nie opłaconej pracy robotnika. Jest to znana nam wartość dodatkowa m. Jeśli teraz odniesiemy ją do kapitału zmiennego v, otrzymamy stopę wartości dodatkowej m.

Stopa wartości dodatkowej i stopa zysku

Stopa wartości dodatkowej jest miarą wyzysku siły roboczej przez kapitał. Wzrost stopy wartości dodatkowej odzwierciedla wzrost wyzysku klasy robotniczej.

Mimo że wartość dodatkowa jest wynikiem zastosowania kapitału zmiennego, który uruchamia siłę roboczą, kapitalista traktuje wartość dodatkową jako efekt produkcyjnego zastosowania całego kapitału, tj. zarówno stałego, jak i zmiennego. Kalkulacja przedsiębiorcy jest następująca: każdy wydatkowany dolar powinien zwrócić się z nadwyżką niezależnie od tego, czy zostanie przeznaczony na kupno siły roboczej czy też na zakup surowców i maszyn. Otóż wartość dodatkowa jako rezultat zastosowania całego kapitału, a więc stałego i zmiennego, przybiera postać zysku. Absolutna wielkość wartości dodatkowej równa się absolutnej wielkości zysku.

Jeśli teraz odniesiemy wartość dodatkową m do całego kapitału c + v, otrzymamy stopę zysku p. Stopa zysku jest to procentowy stosunek wartości dodatkowej do całego wyłożonego kapitału i wyraża się wzorem:

Stopa zysku jest podstawowym miernikiem działalności gospodarczej przedsiębiorstwa kapitalistycznego, określa możliwość jego rozwoju, wpływa na bieżące decyzje kapitalistów. Jednym z głównych czynników wyznaczających wysokość stopy zysku jest stopa wartości dodatkowej. Przy innych warunkach nie zmienionych wzrost stopy wartości dodatkowej powoduje zwiększenie stopy zysku, a spadek stopy wartości dodatkowej obniża tę stopę.

Podstawowa sprzeczność kapitalistycznego procesu produkcji i podziału

Proces tworzenia wartości dodatkowej wyjaśnia, w jaki sposób kapitalistyczna produkcja umożliwia powiększanie początkowej wielkości kapitału o wartość dodatkową, jak dochodzi do narastania bogactwa społecznego, które przybiera postać pomnożonego kapitału. Wyjaśnia również, że podstawowym celem działalności gospodarczej staje się maksymalizacja zysku.

Dominująca rola klasy posiadaczy, tj. kapitalistów, zapewnia im uprzywilejowane miejsce w podziale wytworzonego bogactwa. Gwarantuje im to wzrost wyłożonego kapitału powiększonego o zysk, co z kolei utrwala ich pozycję wielkich posiadaczy. Klasa robotnicza otrzymuje płacę roboczą wydatkowaną na zakup środków konsumpcji niezbędnych do zachowania jej egzystencji, co zmusza robotników do wstępowania w kolejny proces produkcyjny w charakterze pracowników najemnych. Dwie wymienione kategorie podziału: zysk i płaca robocza są wielkościami współzależnymi. Przy innych nie zmienionych warunkach wzrost zysku jest równoznaczny z ograniczeniem płac, wzrost zaś płac powoduje zmniejszenie zysku. Kapitalizm z jednej strony rodzi tendencję do zwiększania wyzysku klasy robotniczej, do obniżania płacy roboczej, z drugiej zaś wywołuje opór klasy robotniczej, która poprzez swoje organizacje walczy z wyzyskiem, stara się utrzymać płace na możliwie wysokim poziomie. Sprzeczność między interesami kapitalistów a interesami proletariatu wywiera piętno na kapitalistycznym sposobie produkcji, któremu towarzyszą zaburzenia społeczno-gospodarcze, strajki — podstawowe przejawy walki dwóch klas społeczeństwa kapitalistycznego.

Powiązane artykuły