Prawo wartości

Prawo wartości jest najistotniejszym prawem produkcji towarowej. Głosi ono, że relacje cen odpowiadają relacjom wartości towarów, czyli nakładom pracy niezbędnym na ich wytworzenie. Z definicji tej wynika, że jeśli na wytworzenie towaru A wydatkowano dziesięciokrotnie większy nakład pracy aniżeli na wyprodukowanie towaru B, to cena towaru A powinna być dziesięciokrotnie wyższa niż towaru B. Prawo wartości działa za pośrednictwem cen, popytu i podaży.

Kategorie te wyjaśniliśmy uprzednio. Mówimy, że prawo wartości jest regulatorem produkcji towarowej. W wyniku działania tego prawa dokonuje się w społeczeństwie rozdzielanie środków produkcji i siły roboczej między poszczególne gałęzie produkcji i działy gospodarki. Wyjaśnijmy to dokładniej.

Gospodarka kapitalistyczna z rozwiniętą produkcją towarową nie posiada centralnego organu kierowania procesami gospodarczymi. Jest gospodarką rozwijającą się żywiołowo w wyniku decyzji podejmowanych przez bardzo liczną grupę przedsiębiorców kapitalistycznych. Decyzje te nie są skoordynowane, przeciwnie — są często ze sobą sprzeczne. W takim systemie gospodarczym o przydziale środków produkcji i siły roboczej do poszczególnych gałęzi, a więc — mówiąc innymi słowy — o rozwoju tych gałęzi decyduje żywiołowo działający mechanizm rynkowy, którego trzonem jest prawo wartości. Zewnętrznym przejawem Działania tego prawa są ruchy cen. Przyjmijmy, że w pewnym okresie ceny na artykuły włókiennicze wykazują tendencję rosnącą. Przy innych nie zmienionych czynnikach jest to wynik wzrostu popytu na te artykuły. Wzrost cen wyrobów włókienniczych jest sygnałem pojawienia się dysproporcji między ich produkcją a popytem. Suma pracy zaangażowanej we włókiennictwie jest niedostateczna w porównaniu z tą, jakiej domaga się społeczeństwo za pośrednictwem rosnącego popytu na te wyroby. Wzrost cert uruchamia mechanizm działający w kierunku likwidacji dysproporcji. Wyższe ceny na wyroby włókiennicze zwiększają rentowność produkcji tej gałęzi. Zwiększone dochody kapitalistów skłaniają ich do rozszerzenia produkcji oraz przyciągają do tej gałęzi produkcji kapitały z innych gałęzi. Po pewnym czasie następuje wzrost produkcji wyrobów włókienniczych, zwiększa się ich podaż, a ceny wracają do poziomu poprzedniego.

Pozostaje odpowiedzieć na pytanie, skąd napływają kapitały niezbędne do rozszerzenia produkcji w przemyśle włókienniczym. Będą one napływały z tej gałęzi przemysłu, w której dokonuje się proces przeciwny do tego, który opisaliśmy w przemyśle włókienniczym. Na przykład w przemyśle skórzanym zaznaczył się spadek cen, co jest oznaką nadmiernych z punktu widzenia społecznego nakładów pracy w tej gałęzi przemysłu. Na rynku wyrobów skórzanych ujawnia się to w postaci nadwyżki podaży nad popytem. Spadek cen zmniejsza rentowność produkcji. Kapitaliści ograniczają jej rozmiary szukając bardziej dochodowych lokat dla swych kapitałów. W naszym przykładzie znajdują je w przemyśle włókienniczym. Odpływ kapitału i ograniczenie produkcji w przemyśle skórzanym zmniejszy podaż tych wyrobów i cena powróci do poziomu poprzedniego.

W początkowym okresie kapitalizmu dokonują się nieustannie ruchy cen zmieniające warunki rentowności produkcji. Pociąga to za sobą przepływ kapitału między różnymi gałęziami produkcji. Z tego wynika, że relacje cen tylko w przybliżeniu odpowiadają relacjom wartości, że zależności między cenami towarów a nakładami pracy niezbędnymi do ich wytworzenia podlegają stałym zakłóceniom. Warunki działania prawa wartości ulegają zmianie wraz z rozwojem gospodarki kapitalistycznej, zwłaszcza wtedy, gdy gospodarka ta podlega procesowi monopolizacji.

Powiązane artykuły