Prawa ekonomiczne

Przytoczona na wstępie definicja ekonomii politycznej zawiera pojęcie prawa. Istotnie, ekonomia polityczna jak każda nauka zajmuje się wykrywaniem praw.

Najważniejszą grupę praw ekonomicznych stanowią prawa przyczynowe. Są to zależności przyczynowo-skutkowe między działaniami gospodarczymi ludzi. Pierwsze z działań zachodzi wcześniej i jest przyczyną, drugie następuje później i jest skutkiem. Takie zależności przyczynowo-skutkowe zachodzą np. między wielkością nakładów ponoszonych na wytwarzanie danego dobra a jego ceną, między postępem technicznym a wzrostem wydajności pracy, między wzrostem dochodów ludności a zmianą struktury konsumpcji itp. Znajomość praw przyczynowych pozwala odpowiedzieć na pytanie „dlaczego”; np. dlaczego nastąpił wzrost cen, z jakich powodów zmniejszyło się tempo wzrostu dochodu narodowego, co było przyczyną kryzysu gospodarczego itp. Dość często, chociaż nie zawsze, prawa przyczynowe są zależnościami między wymiernymi zjawiskami i procesami gospodarczymi, tzn. takimi zjawiskami, które można przedstawić ilościowo. Wtedy mówimy o prawach funkcjonalnych. Prawa funkcjonalne są to takie zależności przyczynowo-skutkowe zachodzące między działaniami gospodarczymi ludzi, które dadzą się przedstawić za pomocą funkcji matematycznych, jak np. zależność między wysokością ceny a rozmiarami popytu czy podaży. Problemy te omówimy później.

Konieczne i powtarzalne związki oraz zależności między działaniami i zjawiskami gospodarczymi zachodzą realnie w procesie gospodarczym. W tym sensie nie są one wytworem myśli ludzkiej, nie są zależne od woli ludzi. Nauka ekonomii politycznej nie tworzy praw, a jedynie wykrywa już realnie istniejące prawa. Mimo że pojedyncze działania ludzi są świadome i zależne od jednostki, skutki niezliczonej ilości jednostkowych działań gospodarczych stają się obiektywne, nabierając prawidłowości niezależnie od woli i świadomości ludzi. Ważną przyczyną tego, że prawa ekonomiczne mają obiektywny charakter, jest to, że każde społeczeństwo działa w określonych warunkach materialnych i społecznych. Dysponuje ono danym poziomem sił wytwórczych, a więc ludzie mogą podejmować tylko takie zadania produkcyjne, na jakie pozwala istniejąca technika. Jednocześnie żyją oni w danym typie stosunków produkcji, które narzucają określone powiązania produkcyjne, wyznaczają sposób działalności gospodarczej. Te warunki materialne i społeczne określają ramy działalności gospodarczej społeczeństwa, narzucają obiektywny charakter praw ekonomicznych.

Prawa ekonomiczne są prawami historycznymi z reguły uniwersalnymi, nie obejmującymi wszystkich szczebli rozwoju społeczeństwa. Chcemy przez to powiedzieć, że wraz z rozwojem społeczeństwa jedne prawa ekonomiczne przestają działać na skutek likwidacji warunków, które powołały je do życia, a na ich miejsce pojawiają się nowe prawa, które będą działać tak długo, jak długo nie ulegnie zmianom społeczna pod-stawa ich funkcjonowania.

Najliczniejsza grupa praw działa tylko w jednej formacji społeczno-gospodarczej. Są to tzw. specyficzne prawa formacji społeczno-gospodarczej. Wraz ze zmianą formacji prawa te przestają działać. W formacji kapitalistycznej działa np. prawo maksymalizacji zysku. Ale prawo to nie występuje ani wcześniej w feudalizmie, ani później w gospodarce socjalistycznej. Również tylko w formacji socjalistycznej działa prawo maksymalnego zaspokajania potrzeb społeczeństwa.

Pewne prawa ekonomiczne działają w kilku formacjach, ale nie we wszystkich. Są to tzw. prawa produkcji towarowej, jak np. prawo popytu i podaży. Prawa te działają w tych formacjach, gdzie mniej lub bardziej rozwinięta jest produkcja towarów.

Powiązane artykuły