Podstawowe cechy gospodarki kapitalistycznej

Kapitalizm powstawał w łonie feudalnego sposobu produkcji. Wraz z rozwojem społecznego podziału pracy między miastem i wsią, jak również wraz z pojawieniem się specjalizacji produkcji w ramach rzemiosła i wewnątrz gospodarki miejskiej, rozwija się produkcja towarowo-pieniężna i handel. Produkcja towarowa, nawet w ograniczonym przez feudalne więzi zakresie, rodziła konkurencję, która rozsadzała rzemiosło cechowe, powodując zróżnicowanie majątkowe rzemieślników.

Ci, którzy potrafili zwiększyć produkcję dóbr i obniżać koszty wytwarzania, powiększali swoje dochody zdobywając w ten sposób środki na dalsze rozszerzenie produkcji. Ci natomiast, którzy nie byli w stanie dostosować się do zmiennych wymagań rynku i hołdowali zwyczajowi i tradycji, osiągali niskie dochody bądź też ponosili straty, co prowadziło do ich zubożenia. Podobny proces zachodzi na wsi, tam gdzie wprowadzona zostaje renta pieniężna. Wyodrębnianie się wzbogaconych rzemieślników i chłopów łączyło się z równoczesnym powstawaniem grupy ludzi pozbawionych środków produkcji, z której rekrutowali się w późniejszym okresie robotnicy Flandrii i Anglii.

Istotną rolę w procesie rodzenia się gospodarki kapitalistycznej odegrał handel. Rozszerzał on rynek zbytu, wciągał producentów w orbitę gospodarki towarowej, umożliwiał tworzenie znacznych kapitałów. Początkowo miejscem powstawania kapitału handlowego były miasta północnych Włoch i południowych Niemiec, następnie Hiszpania, Portugalia, Niderlandy i Anglia. W pierwszej fazie rozwoju kapitalistycznego sposobu produkcji jego bazą techniczno-organizacyjną jest kooperacja prosta. Kooperacja ta wymaga skupienia większej liczby robotników w jednym zakładzie pracy pod kontrolą jednego kapitalisty. Kooperacja prosta nie zna specjalizacji pracy. Robotnik wykonuje produkt samodzielnie. Samo skupienie robotników w jednym zakładzie wpływa na osiągnięcie korzyści niedostępnych dla tradycyjnego warsztatu rzemieślniczego. Kooperacja prosta umożliwia zwiększenie dyscypliny pracy, oszczędność na środkach produkcji, rodzi współzawodnictwo między robotnikami. Słowem, zastosowanie kooperacji prostej zwiększa wydajność pracy.

Dalszy rozwój kapitalistycznych metod wytwarzania wymagał powiększenia rynku zbytu. Wraz z rozwojem rynku zewnętrznego, do którego przyczyniły się odkrycia geograficzne zapoczątkowane w XV i XVI w., następowało rozszerzanie rynków wewnętrznych, a napływ kruszców szlachetnych do Europy powodował rozwój handlu. Wiek XVI charakteryzuje się przechodzeniem do drugiego stadium techniczno-ekonomicznego, do rozwoju manufaktur. Manufaktura stwarza warunki do znacznego wzrostu wydajności pracy poprzez zastosowanie wewnętrznej specjalizacji pracy. Proces produkcji danego wyrobu zostaje rozbity na wiele prostych czynności wykonywanych przy użyciu wyspecjalizowanych narzędzi przez wyspecjalizowanych robotników. W ten sposób odpada, jedno z podstawowych ograniczeń wzrostu produkcji charakterystycznych dla warsztatu rzemieślniczego i zakładu opartego na kooperacji prostej: robotnik nie musi posiadać w warunkach rozwiniętej specjalizacji wysokich umiejętności. Manufaktura stwarza zatem możliwości szybkiego rozszerzania produkcji, powodując wzrost zatrudnienia niewykwalifikowanej bądź nisko kwalifikowanej siły roboczej.

pierwotna Opisany proces kształtowania się kapitalizmu w XV w. ulega znacznemu przyśpieszeniu w wyniku pierwotnej akumulacji kapitału. Rozwijająca się manufaktura kapitalistyczna wymaga dopływu rąk do pracy oraz kapitałów koniecznych do rozszerzania produkcji. Młoda burżuazja — właściciele manufaktur, kupcy, lichwiarze — nie muszą czekać, aż konkurencja w rzemiośle i na wsi doprowadzi do zrujnowania części posiadaczy, przekształcając ich w potencjalną siłę roboczą. Z pomocą burżuazji przychodzi ówczesne państwo, zainteresowane w rozwoju produkcji rodzimej. Ówczesny system prawny zezwala wielkim właścicielom rugować chłopów z ziemi, pozbawiając ich w ten sposób środków do życia. W Europie mnoży się włóczęgostwo, a ustawodawstwo wymierzone przeciw nie zatrudnionym zmusza ich do podjęcia pracy w manufakturach. W ten sposób rozwiązano stosunkowo szybko problem dopływu siły roboczej do miasta. Oprócz tego państwo popierało grabież kolonii, udzielało koncesji na eksploatację krajów zależnych, prowadziło wojny handlowe. Doprowadziło to do szybkiego dopływu wielkich kapitałów, które w wypadku Anglii posłużyły do finansowania rozwoju manufaktur. Pierwotna akumulacja kapitału polegała więc na tworzeniu, z jednej strony, wielkich kapitałów skupionych w rękach nielicznej części społeczeństwa, z drugiej natomiast, na masowym tworzeniu siły roboczej dostępnej dla kapitalistycznych przedsiębiorstw. Wielką rolę odegrała tu przemoc władzy państwowej zarówno wobec zubożałej części własnego społeczeństwa, jak i w stosunku do krajów zależnych. Pierwotna akumulacja kapitału radykalnie przyspieszyła powstawanie kapitalistycznego sposobu produkcji w Europie.

Pierwotna akumulacja kapitału wzmocniła burżuazję na tyle, że osiągnęła ona panującą pozycję w gospodarce. Wraz ze zdobyciem siły ekonomicznej burżuazja sięgnęła po władzę polityczną. W wyniku rewolucji burżuazyjnej dokonanej w Niderlandach w XVI w., w Anglii w XVII w. i we Francji w końcu XVIII w. burżuazja stała się klasą panującą również pod względem politycznym. Nadal jednak kapitalizm opierał się na technice rękodzielniczej, charakterystycznej dla feudalizmu. Zarówno w zakładzie produkcyjnym opartym na kooperacji prostej, jak i w manufakturze główną siłą napędową jest siła rąk ludzkich. Dopiero rewolucja przemysłowa, zapoczątkowana pod koniec XVIII w. w Anglii, postawiła do dyspozycji kapitalizmu technikę maszynową i nowe źródła energii — energię pary, dając początek przemysłowi fabrycznemu. Kapitalizm wkroczył w trzecie stadium techniczno-organizacyjne, w erę przemysłu fabrycznego.

Trzy wymienione stadia techniczno-organizacyjne, a mianowicie kooperacja prosta, manufaktura i przemysł fabryczny, odpowiadają etapom kształtowania się kapitalistycznego sposobu produkcji. Równocześnie stanowią one materialną podstawę kształtowania się społeczeństwa, które jest rozdarte wewnętrznym podziałem na klasę kapitalistów — właścicieli środków produkcji i klasę robotniczą — ludzi wolnych pod względem prawnym, ale pozbawionych środków produkcji.

Powiązane artykuły