Kształtowanie się społeczeństw pierwotnych

Wyodrębnienie się człowieka ze świata zwierzęcego dokonało się przynajmniej przed milionem lat. Proces ten spowodował rozwój społecznych form współżycia ludzi koczujących początkowo w nielicznych rozproszonych grupach, później w większych zbiorowościach. Rozwój ten przebiegał nierównomiernie na różnych obszarach geograficznych, ale zawsze odbywał się niezmiernie powoli. Ludzie pierwotni byli bezsilni wobec otaczającej ich przyrody.

Surowe warunki z konieczności stwarzały początkowo zapewne nieuświadomione potrzeby poszukiwania środków, które by egzystencję ludzką uczyniły bardziej bezpieczną. Pałka czy kamień staje się w rękach człowieka pierwszym narzędziem, które ułatwia zdobycie pożywienia i obronę przed światem zwierzęcym.

Badania archeologiczne wykazują ścisły związek między rozwojem narzędzi pracy a przechodzeniem do coraz to wyższych form gospodarowania. Proces ten przebiegał bardzo powoli, w ciągu setek tysięcy lat. Istotny przełom musiał się dokonać w okresie, kiedy człowiek zdobywa umiejętność świadomego wytwarzania narzędzi. Początkowo są to narzędzia kamienne, grubo ciosane. W procesie długotrwałej ewolucji pojawiają- się gładzone narzędzia kamienne, bardziej sprawne piły, topory, noże itp. Olbrzymią rolę odgrywa wykorzystanie przez człowieka właściwości użytkowych ognia. Rozszerza to zakres i zdolność zdobywania pożywienia, uzbraja człowieka w nowy środek walki ze światem zwierzęcym. Człowiek wyposażony w narzędzia kamienne nie musi się już ograniczać do zbieractwa, nie musi polegać tylko na naturalnych płodach lasu i ziemi, może się zająć nowymi dziedzinami działalności, a mianowicie myślistwem i rybołówstwem. Działalność ta staje się bardziej wydajna po wynalezieniu łuku i strzały.

Stopniowo człowiek zdobywa umiejętności oswajania i hodowli zwierząt. Następuje również ewolucja w wytwarzaniu naczyń, rozwija się garncarstwo. Prymitywne narzędzia kamienne pozwoliły na zajęcie się uprawą roślin, a udoskonalenie tych narzędzi umożliwiło systematyczną ich uprawę. W ten sposób pojawia się nowa dziedzina działalności człowieka — rolnictwo. O ile hodowla bydła wymagała koczowniczego trybu życia w związku z poszukiwaniem nowych pastwisk, o tyle rolnictwo skłania do osadnictwa. Wyodrębnienie się plemion rolniczych i pasterskich jest pierwszym wielkim podziałem pracy.

Z kolei dokonuje się przełom w wytwarzaniu znanych już narzędzi pracy. Człowiek nauczył się wytapiania metali. Najpierw jest to miedź, później brąz, czyli miedź w połączeniu z cyną. Narzędzia z brązu są trwalsze, sprawniejsze. Wreszcie nauczono się wytapiać rudę żelaza, co radykalnie zwiększa możliwości produkcyjne w rolnictwie. Wraz z opanowaniem sztuki wytopu metali rozwijają się rzemiosła. Długa droga rozwojowa społeczeństw pierwotnych jest więc świadectwem walki człowieka o zachowanie egzystencji, z której to walki człowiek wychodzi zwycięsko dzięki stopniowemu udoskonalaniu narzędzi pracy zwiększających jego zdolności produkcyjne. O decydującej roli narzędzi pracy w rozwoju ludzkości niech świadczy fakt, że archeologia właśnie na podstawie rodzajów użytkowanych narzędzi wprowadziła podział prehistorii na starszą epokę kamienną (kamienia łupanego), młodszą epokę kamienną (kamienia gładzonego), epokę brązu i epokę żelaza.

Powiązane artykuły