Istota gospodarki kapitalistycznej

Rozwój kapitalistycznych form gospodarowania odbywa się w ramach narastającej gospodarki towarowo-pieniężnej, z właściwościami której zapoznaliśmy się wyżej. Obecnie wyjaśnimy, jakie warunki muszą być spełnione, aby gospodarka towarowo-pieniężna przybrała postać kapitalistycznego sposobu produkcji.

Kapitalistyczny sposób produkcji wymaga spełnienia dwóch przesłanek: pojawienia się znacznych kapitałów i masowego występowania pracy najemnej. Poprzednio opisaliśmy proces akumulacji pierwotnej, który poważnie przyspieszył tworzenie obu przesłanek kapitalistycznego sposobu produkcji. Teraz natomiast ważne jest dla nas ekonomiczne znaczenie skutków tego procesu.

Pojawienie się kapitału jako kategorii ekonomicznej zakłada ukształtowanie się klasy kapitalistów będącej wyłącznym posiadaczem środków produkcji. Monopol na środki produkcji znajdujący się w rękach kapitalistów oznacza, że reszta społeczeństwa jest tych środków pozbawiona. Istotnie, druga podstawowa część społeczeństwa kapitalistycznego — klasa robotnicza nie posiada żadnych środków, które umożliwiłyby jej podjęcie procesu wytwarzania na własny rachunek. W tej sytuacji robotnicy, którzy dysponują tylko własną siłą roboczą, aby zdobyć środki konieczne do życia, muszą szukać pracy u kapitalistów. Decyzje co do rozpoczęcia pracy podejmują sami skłonieni do tego przymusem ekonomicznym, a więc potrzebą zdobycia środków egzystencji. Tym się m.in. różnią od niewolników lub chłopów feudalnych, którzy włączeni byli w proces produkcyjny za pośrednictwem przymusu pozaekonomicznego. Tak więc z pracą najemną mamy do czynienia wtedy, gdy, po pierwsze, część społeczeństwa pozbawiona jest środków produkcji, po drugie, jest wolna pod względem prawnym.

Opisany układ stosunków ekonomicznych uruchamia intensywnie działający mechanizm pomnażania bogactwa klasy kapitalistycznej. Załóżmy, że jakiś kapitalista posiada pewną sumę pieniędzy P. Pieniądze te przeznacza na zakup czynników produkcji niezbędnych do wytworzenia danego towaru, a więc siły roboczej i środków produkcji. W ten sposób pieniądz zostaje przekształcony w towar T. Wytworzony towar podlega sprzedaży na rynku i do rąk kapitalisty wraca suma pieniędzy, ale powiększona już o wartość dodatkową — P’. Cała formuła wygląda zatem następująco: P—T—P. Możemy więc powiedzieć, że kapitał jest to wartość mająca zdolność do „samopomnażania” się, do zwiększenia swojej początkowej wielkości.

Odpowiemy teraz na pytanie, w jaki sposób powstaje wartość dodatkowa, albo inaczej, jak to się dzieje, że funkcjonujący kapitał nieustannie zwiększa swoją wartość.

Masowe występowanie pracy najemnej oznacza, że siła robocza robotnika, czyli jego zdolność do pracy, staje się towarem. Jak każdy inny towar, siła robocza posiada wartość. Wartość siły roboczej
sprowadza się do wartości środków konsumpcji niezbędnych do utrzymania robotnika i jego rodziny. Ilość środków utrzymania i ich rodzaj zależą od stopnia rozwoju gospodarczego i kulturalnego społeczeństwa. Jednakże siła robocza jako towar ma pewną szczególną własność. Zdolna jest ona mianowicie wytworzyć większą wartość aniżeli wynosi wartość środków koniecznych do utrzymania robotnika i jego rodziny. Siła robocza jest „zatem źródłem tworzenia wartości dodatkowej. Przyjrzyjmy się temu procesowi bliżej.

Powiązane artykuły