Gospodarka pieniężna w warunkach kapitalizmu

Gwałtownemu rozwojowi produkcji towarowej, spowodowanemu kształtowaniem się kapitalistycznego sposobu produkcji, towarzyszy rozbudowa systemu pieniężnego. Upowszechnianie się wymiany towarowej zwiększało znaczenie pieniądza obsługującego tę wymianę.

Rozwój gospodarki kapitalistycznej pociągnął za sobą przemiany w systemach pieniężnych. Do I wojny światowej, a z pewnymi ograniczeniami do lat trzydziestych naszego stulecia, obowiązywał pieniądz pełnowartościowy, tzn. pieniądz kruszcowy (złoto i srebro, a później samo złoto). Ostatecznie pozycja pieniądza kruszcowego została podkopana przez wielki kryzys gospodarki kapitalistycznej z lat 1929—1933. Rozprzężenie gospodarcze spowodowane kryzysem wymagało aktywnej działalności państwa kapitalistycznego w celu uzdrowienia gospodarki. Do tego celu państwo potrzebowało nieograniczonego dopływu środków pieniężnych. Pieniądz kruszcowy nie mógł spełnić tej funkcji, gdyż jego ilość uzależniona była od rezerw kruszcowych pozostających w dyspozycji państwa. Do finansowania rosnących wydatków rządowych znacznie lepiej nadawał się pieniądz papierowy. Było to główną przyczyną reform walutowych przeprowadzonych przez wszystkie ważniejsze kraje kapitalistyczne w latach trzydziestych. W rezultacie zawieszono kursowanie pieniądza kruszcowego i powszechnie w obiegu wewnątrzkrajowym wprowadzono pieniądz papierowy, który funkcjonuje po dzień dzisiejszy.

Funkcje pieniądza

Powiedzieliśmy, że pieniądz jest powszechnym ekwiwalentem. Posiada tę właściwość, że można za niego nabyć wszystkie inne towary, czyli odznacza się powszechną wymienialnością. Z właściwości tej wynikają pewne jego funkcje. Możemy wymienić 5 najważniejszych funkcji spełnianych przez pieniądz.

1. Pieniądz jest miernikiem wartości. Pieniądz wyrażając wartość wszystkich towarów nadaje im ceny. Ceny są przybliżonym odzwierciedleniem nakładów pracy poniesionych na wyprodukowanie towarów. Mówimy tu o przybliżonym odzwierciedleniu nakładów pracy, albowiem na wysokość ceny wpływa nie tylko wartość towaru, lecz również inne czynniki, a w szczególności popyt i podaż. Za pośrednictwem cen wartości towarów stają się wymierne, można je porównać między sobą. W tym sensie właśnie mówimy, że pieniądz jest miernikiem wartości towarów.

2. Pieniądz jest środkiem cyrkulacji. W tej funkcji pieniądz występuje jako pośrednik w wymianie towarów. Pośrednictwo pieniądza usprawnia proces wymiany, ale równocześnie komplikuje stosunki towarowo-pieniężne. Przy bezpośredniej wymianie towaru na towar akt kupna był nierozerwalnie związany z aktem sprzedaży. Gdy pośrednikiem w wymianie towarów staje się pieniądz, rozpada się ona na dwa odrębne akty: akt sprzedaży, czyli towar-pieniądz, i akt kupna, czyli pieniądz-towar. Posiadacz towaru A po sprzedaniu go i otrzymaniu pieniędzy nie musi od razu i na tym samym rynku kupić towar B. Może to zrobić z pewnym opóźnieniem albo na innym rynku. Wtedy posiadacz towaru B nie będzie mógł go sprzedać. W warunkach powszechnej wymiany towarów rozdzielenie aktu kupna-sprzedaży przez pośrednictwo pieniądza czyni gospodarkę kapitalistyczną bardzo czułą na zaburzenia rynkowe. Zahamowanie sprzedaży towarów w jednej gałęzi przemysłu może wywołać reakcję łańcuchową w innych gałęziach.

3. Pieniądz jest środkiem gromadzenia skarbu. Pieniądz wycofany z obiegu przeistacza się w skarb, staje się ucieleśnieniem bogactwa jego posiadacza. Funkcja ta tak charakterystyczna dla feudalizmu w gospodarce kapitalistycznej traci na znaczeniu. Kapitalizm bowiem stworzył warunki, które skłaniają właściciela pieniędzy do ich produkcyjnego zastosowania. Tylko w ten sposób jest on w stanie zwiększyć początkową sumę pieniędzy. Przedstawimy to dokładniej przy omawianiu procesu tworzenia wartości dodatkowej.

4. Pieniądz jest środkiem płatniczym. W tej funkcji pieniądz obsługuje operacje kredytowe. Istota tych operacji polega na tym, że sprzedaż towarów odbywa się na kredyt, który musi być spłacony po upływie pewnego czasu. Spłata długu dokonuje się za pośrednictwem pieniędzy, które likwidują zobowiązania dłużnicze. Pieniądz ma zdolność likwidowania nie tylko kredytu towarowego (w wypadku zakupu towarów na kredyt), lecz również kredytu pieniężnego (np. spłata pożyczek bankowych).

Kapitalistyczny sposób produkcji doprowadza do wyjątkowo intensywnego rozwoju operacji kredytowych. W formacjach przedkapitalistycznych pożyczki zaciągane były głównie na cele konsumpcyjne, np. zużywane były na wystawny tryb życia feudałów. W kapitalizmie na czoło wybija się funkcja produkcyjna kredytu. Przedsiębiorca kapitalistyczny zaciąga pożyczki na rozbudowę przedsiębiorstwa, na zakup surowców, maszyn itp.

Rozwój operacji pieniężno-kredytowych powołuje do życia banki, a więc przedsiębiorstwa obsługujące obieg pieniędzy oraz zajmujące się ich gromadzeniem i wypożyczaniem. Pojawiają się różne formy pieniądza kredytowego. Najbardziej rozpowszechnioną jego formą jest czek. Jest to dokument zawierający polecenie właściciela bankowego rachunku bieżącego wypłacenia przez bank określonej sumy pieniędzy wskazanej osobie. Właściciel pieniędzy pozostających na rachunku bankowym nie musi spłacać swoich należności, np. za samochód, gotówką. Zrobi to wystawiając czek sprzedawcy samochodu, a już sam bank dokona przelewu na rachunek sprzedawcy samochodu. W operacji tej nie uczestniczy pieniądz gotówkowy. W tym sensie mówimy, że czek zastępuje pieniądz gotówkowy. W rozwiniętych krajach kapitalistycznych znaczna większość operacji kupna-sprzedaży dokonuje się za pośrednictwem pieniądza czekowego.

5. Pieniądz jest również pieniądzem światowym. Kapitalizm upowszechnił wymianę międzynarodową, co doprowadziło do powstania rozlicznych zobowiązań płatniczych z tytułu np. zakupu towarów za granicą czy zaciągania pożyczek zagranicznych. Pieniądz światowy spełnia w wymianie międzynarodowej wszystkie dotychczas wymienione funkcje. Jednakże cechą charakterystyczną pieniądza światowego jest to, że w przeciwieństwie do obrotów wewnątrzkrajowych, gdzie niepodzielnie panuje pieniądz papierowy, jest on pieniądzem pełnowartościowym, pieniądzem złotym. Po dzień dzisiejszy ostatecznym środkiem likwidacji zobowiązań międzynarodowych jest złoto w sztabach.

Powiązane artykuły