Formacja społeczno-gospodarcza

Wyodrębniliśmy dotychczas dwa elementy struktury społeczeństwa: siły wytwórcze i stosunki produkcji. Poza stosunkami produkcji funkcjonuje rozbudowana sieć innych stosunków społecznych, jak stosunki rodzinne, prawne, stosunki wynikające bezpośrednio ze współżycia ludzi w ramach społeczeństwa. Charakterystyczną cechą tych stosunków jest to, że są one świadome. Ludzie uświadamiają sobie zachodzące między nimi stosunki prawne, polityczne, rodzinne i inne, tworzą idee odzwierciedlające wymienione zależności.

Poza tym w każdym społeczeństwie kształtują się pewne postawy psychiczne, zgodnie z którymi ludzie zachowują się, reagują w pewien określony sposób w stosunkach rodzinnych, prawnych, politycznych, religijnych, artystycznych itp. Idee społeczne oraz społeczne postawy psychiczne noszą miano świadomości społecznej. Część, a czasami nawet znaczna większość idei i postaw psychicznych oraz świadomych stosunków społecznych jest niezbędna do utrzymania i rozwijania istniejących stosunków produkcji. Są to głównie stosunki polityczne i prawne oraz odpowiadające im idee i postawy psychiczne, które utrwalają istniejące stosunki własności. Tak np. kapitalistyczny sposób produkcji nie może sprawnie funkcjonować bez wpojenia społeczeństwu przekonania o nienaruszalności własności prywatnej, poszanowania dla instytucji państwowych i prawnych chroniących prywatnych właścicieli. Postawy psychiczne ludzi, idee akceptujące kapitalistyczny porządek stają się siłą utrwalającą ten system społeczno-gospodarczy. Tę część świadomości społecznej, która jest niezbędna do zachowania istniejących stosunków produkcji, nazywamy nadbudową. Natomiast stosunki produkcji nazywamy ekonomiczną bazą społeczeństwa.

Nadbudowa nie obejmuje więc całej świadomości społecznej i wszystkich świadomych stosunków społecznych. Poza takimi świadomymi stosunkami społecznymi, takimi ideałami i postawami, które sprzyjają utrzymaniu obowiązującego systemu własności, są bowiem i takie, które aktywnie zwalczają istniejące stosunki produkcji. Ideologia marksistowska aktywnie przeciwstawiająca się kapitalistycznym stosunkom produkcji nie mogłaby być zaliczana do nadbudowy społeczeństwa kapitalistycznego. Nadbudowa spełnia funkcję zależną względem bazy ekonomicznej społeczeństwa. Zależność ta jest widoczna zwłaszcza wtedy, gdy następuje zmiana istniejących stosunków produkcji. Wraz z nią ulega zmianie nadbudowa. Pojawiają się nowe idee, nowe postawy psychiczne, nowe formy kształtowania się świadomości stosunków społecznych (prawnych, politycznych i innych). Zależność tę nazywamy prawem koniecznej zgodności nadbudowy z bazą ekonomiczną społeczeństwa.

Nadbudowa stanowi trzeci zasadniczy element struktury społeczeństwa. Te trzy elementy łącznie składają się na formację społeczno-gospodarczą. Formacja społeczno-gospodarcza obejmuje społeczne siły wytwórcze, stosunki produkcji albo inaczej bazę ekonomiczną społeczeństwa oraz nadbudowę. Posługując się pojęciem sposobu produkcji możemy powiedzieć inaczej, że na formację społeczno-gospodarczą składa się sposób produkcji i nadbudowa.

Spośród wszystkich omówionych elementów struktury społeczeństwa najszybszym zmianom podlegają siły wytwórcze. Jest faktem stwierdzonym przez różne dziedziny nauki, m.in. przez antropologię, psychologię i socjologię, że w kontakcie z przyrodą człowiek jako uczestnik procesu produkcyjnego wykazuje najmniej konserwatyzmu, że najłatwiej adaptuje się do nowych warunków narzuconych przez zmienność procesu produkcyjnego. W procesie produkcji człowiek przekształca środowisko, w którym żyje. W wyniku działalności produkcyjnej ludzie tworzą miasta, kompleksy przemysłowe, linie komunikacyjne, regulują szlaki wodne, sięgają po coraz nowe źródła energii, czyli tworzą sztuczne środowisko. Owo sztuczne środowisko ma to do siebie, że stawia ludzi-wytwórco w wobec nowych sytuacji, wymaga zastosowania nowych narzędzi pracy i nowej techniki. Sztuczne środowisko jest rozbudowywane, powstają nowe problemy do rozwiązania, wymagające najnowszych technik i technologii. W ten sposób wzrasta doświadczenie produkcyjne ludzi, pojawiają się nowe narzędzia, materiały i konstrukcje. Powiadamy, że siły wytwórcze rozwijają się w walce człowieka o pełniejsze opanowanie przyrody.

Powiązane artykuły